Ostre narzędzia ręczne są obecne w wielu małych firmach, nawet jeśli na pierwszy rzut oka nikt nie kojarzy takiej pracy z poważnym ryzykiem. Noże do kartonów, nożyczki, skrobaki, ostrza techniczne, nożyki tapicerskie, skalpele, dłutka, noże kuchenne, przecinaki, obcinaki czy ostrza wymienne bywają używane codziennie w sklepach, punktach usługowych, małych magazynach, pracowniach, salonach kosmetycznych, warsztatach, biurach i firmach zajmujących się wysyłką towarów.
Problem polega na tym, że im bardziej zwyczajne jest narzędzie, tym łatwiej przestać traktować je poważnie. Pracownik rozcina paczkę „tylko na chwilę”, zdejmuje folię z palety, przycina opakowanie, otwiera kopertę z dokumentami, zeskrobuje resztki kleju albo docina materiał. Jeśli robi to w pośpiechu, tępym ostrzem, bez stabilnego podparcia albo w złym kierunku, ryzyko skaleczenia rośnie bardzo szybko.
W małej firmie nawet pozornie drobne skaleczenie może być realnym problemem. Pracownik przerywa pracę, trzeba udzielić pierwszej pomocy, zabezpieczyć stanowisko, czasem wezwać pomoc medyczną albo skierować osobę poszkodowaną do lekarza. Jeżeli rana jest głęboka, zanieczyszczona lub dotyczy dłoni, konsekwencje mogą być poważniejsze niż zwykłe „plaster i wracamy do pracy”. Dlatego ostre narzędzia ręczne powinny być uwzględnione w ocenie ryzyka i w codziennych zasadach BHP.
Skaleczenia przy pracy z ostrymi narzędziami najczęściej nie wynikają z jednego wielkiego błędu. Zwykle są efektem połączenia kilku drobnych zaniedbań. Pracownik spieszy się, bo klient czeka. Karton jest niewygodny do przytrzymania. Ostrze jest tępe, więc trzeba użyć większej siły. Nożyk nie chowa się prawidłowo. Na blacie leżą inne przedmioty. Ktoś odkłada narzędzie ostrzem do góry albo wrzuca je luzem do szuflady. Wystarczy jeden niekontrolowany ruch.
Paradoksalnie tępe ostrze potrafi być bardziej niebezpieczne niż ostre, ale sprawne i prawidłowo używane. Gdy narzędzie nie tnie dobrze, pracownik zaczyna mocniej naciskać, szarpać materiał albo wykonywać gwałtowne ruchy. Wtedy łatwiej o ześlizgnięcie ostrza i głębokie skaleczenie. Właśnie dlatego stan narzędzi jest elementem BHP, a nie kwestią wygody.
Do wypadków dochodzi także wtedy, gdy narzędzie jest niedostosowane do zadania. Nożyczki używane do rozcinania grubych opasek, kuchenny nóż do otwierania kartonów, skrobak bez osłony trzymany w kieszeni albo przypadkowy nożyk z wysuwanym ostrzem mogą wydawać się wystarczające, ale zwiększają ryzyko. W małej firmie często używa się tego, co akurat jest pod ręką. To wygodne, ale nie zawsze bezpieczne.
Ostre narzędzia ręczne nie dotyczą tylko zakładów produkcyjnych. W mikrofirmach ryzyko pojawia się w bardzo zwykłych sytuacjach. W sklepie pracownik rozcina kartony z dostawą, otwiera opakowania zbiorcze, przecina taśmy i folię stretch. W biurze ktoś używa nożyka do papieru, gilotyny, nożyczek albo ostrza do usuwania etykiet. W punkcie usługowym narzędzia mogą być używane do przygotowania materiałów, rozpakowywania sprzętu, docinania elementów albo czyszczenia powierzchni.
W gastronomii dochodzą noże kuchenne, krajalnice i narzędzia do obróbki produktów. W salonie kosmetycznym lub fryzjerskim pojawiają się nożyczki, cążki, ostrza, pilniki i inne drobne narzędzia wymagające szczególnej higieny. W małym warsztacie mogą to być skrobaki, przecinaki, ostrza techniczne i narzędzia do obróbki materiałów. Każda branża ma swoją specyfikę, ale zasada jest podobna: narzędzie musi być dobrane do pracy, sprawne, przechowywane bezpiecznie i używane w przewidywalny sposób.
Warto zwrócić uwagę również na osoby, które nie używają ostrych narzędzi stale, ale sięgają po nie okazjonalnie. To może być pracownik administracyjny rozpakowujący przesyłkę, sprzedawca przyjmujący dostawę, właściciel firmy poprawiający ekspozycję albo pracownik sezonowy, który nie zna jeszcze organizacji stanowiska. Wypadki często zdarzają się właśnie wtedy, gdy ktoś robi coś „na szybko” i nie traktuje czynności jako pracy z ryzykiem.
Jedną z podstawowych zasad pracy z ostrym narzędziem jest prowadzenie ostrza tak, aby w razie poślizgu nie trafiło w ciało. Brzmi banalnie, ale w praktyce wiele osób rozcina kartony, folie czy taśmy w kierunku dłoni, brzucha, uda albo drugiej ręki. Robią tak, bo jest szybciej, wygodniej albo dlatego, że nikt nigdy nie pokazał im bezpieczniejszego sposobu.
Pracownik powinien wiedzieć, że materiał trzeba stabilnie ułożyć i przytrzymać tak, aby ręka nie znajdowała się na linii cięcia. Ostrze powinno być prowadzone spokojnie, bez szarpania i bez nadmiernej siły. Jeśli materiał stawia duży opór, należy przerwać czynność i sprawdzić, czy narzędzie jest właściwe oraz czy ostrze nie jest zużyte.
Ważne jest również to, czego nie robić. Nie należy ciąć w powietrzu, trzymając przedmiot niestabilnie w dłoni. Nie należy dociskać ostrza do ciała, kolana lub uda. Nie wolno używać noża jako śrubokręta, dłuta, podważaka czy narzędzia do wyłamywania elementów. Takie zachowania wydają się sprytne tylko do pierwszego wypadku.
Narzędzia ręczne powinny być sprawne i kompletne. Nożyk z blokadą ostrza musi tę blokadę rzeczywiście utrzymywać. Ostrze nie powinno wysuwać się samo, chwiać ani wypadać. Rękojeść nie może być pęknięta, śliska lub zabrudzona w sposób utrudniający pewny chwyt. Nożyczki powinny ciąć równo, a skrobak powinien mieć osłonę lub bezpieczne miejsce przechowywania.
Zużyte ostrza trzeba wymieniać, a nie „dociągać jeszcze kilka dni”. Wymiana ostrza też powinna odbywać się w sposób bezpieczny. Stare ostrza nie mogą trafiać luzem do kosza, szuflady czy pudełka z innymi narzędziami. Najlepiej odkładać je do wyznaczonego pojemnika, który ogranicza ryzyko przypadkowego skaleczenia przy sprzątaniu lub opróżnianiu śmieci.
Dobrym rozwiązaniem w wielu firmach są nożyki bezpieczne, na przykład z automatycznie cofającym się ostrzem albo z osłoniętą krawędzią tnącą. Nie zastąpią one zdrowego rozsądku, ale mogą zmniejszyć ryzyko przy częstym rozcinaniu kartonów, taśm i folii. Wybór narzędzia powinien zależeć od rodzaju pracy, a nie wyłącznie od ceny.
Ostre narzędzie pozostawione w przypadkowym miejscu jest zagrożeniem także wtedy, gdy nikt go aktualnie nie używa. Nożyk leżący ostrzem do góry na blacie, skrobak wrzucony do szuflady, nożyczki schowane pod dokumentami albo zużyte ostrze pozostawione na parapecie mogą skaleczyć osobę, która nawet nie wie, że tam są.
W małej firmie warto wprowadzić prostą zasadę: każde ostre narzędzie ma swoje miejsce. Może to być szuflada, pojemnik, tablica narzędziowa, kasetka albo wyznaczona półka. Ważne, aby narzędzia nie były odkładane przypadkowo i aby osoby nieupoważnione, klienci, dzieci lub osoby postronne nie miały do nich swobodnego dostępu.
Dotyczy to szczególnie punktów usługowych i sklepów, gdzie pracownik wykonuje czynności na zapleczu, ale czasem odkłada narzędzie przy ladzie, kasie lub stanowisku obsługi. Klient nie powinien mieć kontaktu z ostrym narzędziem pozostawionym w zasięgu ręki. Wypadek osoby postronnej może być dla firmy równie poważnym problemem jak wypadek pracownika.
Nie każda praca z ostrym narzędziem wymaga takich samych rękawic. W niektórych czynnościach rękawice antyprzecięciowe mogą znacząco ograniczyć ryzyko urazu. W innych mogą utrudniać precyzyjny chwyt albo nawet zwiększać ryzyko, jeśli są źle dobrane. Dlatego środków ochrony indywidualnej nie powinno się dobierać przypadkowo.
Pracodawca powinien ocenić, przy których czynnościach ryzyko skaleczenia jest realne i powtarzalne. Jeżeli pracownik często rozcina twarde opakowania, pracuje z ostrymi krawędziami materiałów albo wykonuje cięcia blisko dłoni, rękawice mogą być potrzebne. Jeśli praca wymaga bardzo dużej precyzji, trzeba dobrać ochronę tak, aby nie powodowała utraty kontroli nad narzędziem.
Ważne jest również to, aby pracownik wiedział, że rękawica nie daje pełnej nietykalności. Nawet dobra ochrona nie usprawiedliwia prowadzenia ostrza w kierunku dłoni, używania tępego narzędzia czy pracy w pośpiechu. Środek ochrony indywidualnej ma ograniczać ryzyko, a nie zastępować prawidłową technikę.
W mikrofirmie wiele zasad można przekazać prosto, bez tworzenia przesadnie rozbudowanych dokumentów. Jeżeli pracownik regularnie używa ostrych narzędzi, powinien wiedzieć, jakie narzędzia są dopuszczone do pracy, gdzie są przechowywane, jak wymieniać ostrza, gdzie odkładać zużyte elementy i komu zgłaszać uszkodzenia.
Dobra instrukcja stanowiskowa powinna odpowiadać na codzienne pytania. Jak rozcinać kartony? Czego nie wolno ciąć danym nożem? Czy można używać prywatnego nożyka? Gdzie wyrzuca się zużyte ostrza? Czy po pracy narzędzie ma zostać schowane? Kto odpowiada za sprawdzenie stanu narzędzi? Takie informacje są bardziej przydatne niż ogólne hasło „zachować ostrożność”.
Warto też jasno zakazać improwizacji. Pracownik nie powinien zastępować właściwego narzędzia przypadkowym ostrzem, połamanym nożykiem, kuchennym nożem albo innym przedmiotem, który „też się nada”. Jeżeli w firmie często trzeba coś rozcinać, skrobać lub docinać, pracodawca powinien zapewnić narzędzia właściwe do tej pracy.
W małych firmach praca często odbywa się pod presją. Dostawa przyjechała późno, klient czeka, kurier zaraz odjedzie, trzeba szybko przygotować paczkę, a na stanowisku jest mało miejsca. To właśnie wtedy najłatwiej o wypadek. Pracownik skraca ruch, ciągnie ostrze do siebie, przytrzymuje karton kolanem albo rozcina folię na niestabilnym stosie paczek.
Organizacja pracy ma więc duże znaczenie. Jeśli rozpakowywanie dostaw, przygotowanie wysyłek albo docinanie materiałów odbywa się regularnie, warto zapewnić do tego odpowiednie miejsce. Stabilny blat, dobre oświetlenie, pojemnik na odpady, miejsce na narzędzia i wystarczająca przestrzeń potrafią zmniejszyć ryzyko bardziej niż samo przypominanie pracownikom, żeby uważali.
Niebezpieczne jest też wykonywanie kilku rzeczy naraz. Rozmowa przez telefon podczas cięcia, obsługa klienta z nożykiem w ręku, odwracanie się z otwartym ostrzem albo odkładanie narzędzia w przypadkowe miejsce to sytuacje, które powinny być eliminowane. Ostre narzędzie wymaga skupienia nawet wtedy, gdy czynność trwa kilkanaście sekund.
Firma powinna być przygotowana także na sytuację, w której mimo ostrożności dojdzie do urazu. Pracownicy muszą wiedzieć, gdzie znajduje się apteczka, kto jest wyznaczony do udzielania pierwszej pomocy i jak zgłosić zdarzenie. Przy drobnym skaleczeniu zwykle potrzebne jest oczyszczenie rany i założenie opatrunku. Przy silnym krwawieniu, głębokiej ranie, utracie czucia, uszkodzeniu palca lub podejrzeniu uszkodzenia ścięgien konieczna może być szybka pomoc medyczna.
Nie wolno bagatelizować ran zanieczyszczonych, głębokich lub powstałych przy pracy narzędziem używanym do brudnych materiałów. Ryzyko zakażenia jest wtedy większe. Pracownik nie powinien być zachęcany do kontynuowania pracy za wszelką cenę, zwłaszcza jeśli rana krwawi, boli, ogranicza ruch albo wymaga konsultacji lekarskiej.
Każde poważniejsze zdarzenie warto omówić także organizacyjnie. Nie chodzi o szukanie winnego, tylko o ustalenie, co zawiodło. Czy narzędzie było uszkodzone? Czy pracownik miał właściwe miejsce do cięcia? Czy używał złej techniki? Czy brakowało rękawic? Czy pośpiech wynikał ze złej organizacji dostawy? Bez takiej analizy ten sam wypadek może się powtórzyć.
Właściciel małej firmy może ograniczyć ryzyko bez wielkich kosztów. Wystarczy regularnie sprawdzić, jakie ostre narzędzia są używane, czy są sprawne, gdzie są przechowywane i czy pracownicy wiedzą, jak z nich korzystać. Taki przegląd nie powinien odbywać się dopiero po wypadku.
W praktyce warto sprawdzić:
Już taki prosty przegląd może ujawnić rzeczy, które wcześniej były niewidoczne. Połamany nożyk, tępe ostrza, brak pojemnika na odpady ostre, cięcie paczek na kolanie albo narzędzia dostępne dla klientów to sygnały, że trzeba szybko poprawić organizację pracy.
Ostre narzędzia ręczne nie muszą być źródłem ciągłego zagrożenia. Warunek jest jeden: nie można traktować ich jak niewinnych drobiazgów. Nożyk do kartonów, skrobak czy nożyczki mogą spowodować uraz, jeśli są używane w pośpiechu, bez zasad i bez odpowiedniego miejsca pracy.
Dobre BHP w tym obszarze polega na prostych rzeczach. Narzędzie ma być dobrane do zadania. Ostrze ma być sprawne. Ruch cięcia ma być prowadzony bezpiecznie. Zużyte ostrza mają trafiać w wyznaczone miejsce. Pracownik ma wiedzieć, czego nie wolno robić. Apteczka ma być dostępna, a skaleczenia nie mogą być zamiatane pod dywan.
Dla mikrofirmy to rozsądne minimum. Nie wymaga skomplikowanego systemu, ale wymaga konsekwencji. Jeżeli ostre narzędzia są używane codziennie, powinny być częścią oceny ryzyka, instruktażu stanowiskowego i zwykłej kontroli porządku na stanowisku. Wtedy ryzyko skaleczeń nie znika całkowicie, ale jest znacznie mniejsze i łatwiejsze do opanowania.
Specjaliści z zakresu BHP są do Twojej dyspozycji, czekamy na kontakt by udzielić Ci praktycznej pomocy.
O firmie
Szkolenia BHP
Szkolenia PPOŻ
Inne szkolenia© Soluma BHP | We are Soluma Group
Formularz kontakt
bok@soluma.pl
